احسان و نیکوکاری

احسان و نیکوکاری و دلایل اهمیت آن

احسان و نیکوکاری و دلایل اهمیت آن 1120 500 زهره شوریابی


مفهوم احسان و نیکوکاری

احسان برگرفته از حسن است که در دو معنای نعمت بخشیدن به دیگری، و احسان در کار و عمل، کاربرد دارد. واژه احسان به معنای انجام دادن کار نیک، به طور عمده در آیاتی به کار رفته است که پس از بیان اموری، عاملان آن را به عنوان محسن مورد ستایش قرارداده است.


مصادیق  احسان و نیکوکاری در قرآن

آنچه از آیات قرآن کریم استفاده می شود، این است که احسان و نیکوکاری، مصادیق فراوانی دارد، به عنوان نمونه

  • ایمان به خدا
  • ایمان به پیامبر صلوات الله علیه و آله
  • قرآن کریم و معاد
  • تقوا و تحمل سختی ها و مشکلات
  • عفو و گذشت
  • محبت و دوستی اهل بیت علیهم السلام
  • خیرخواهی و اصلاح
  • اجتناب از فساد
  • فحشا و گناهان کبیره
  • استغفار در سحرگاهان
  • پرداخت زکات
  • پرداخت کالا و هدیه مناسب
  • انفاق و بخشش در راه خدا
  • تأمین نیازمندان و محرومان
  • رفتار شایسته با پدر و مادر
  • و …


دلایل اهمیت احسان در اسلام

احسان و نیکوکاری و کمک به نیازمندان، آثار و پیامدهای ارزنده و مثبتی را در دنیا و آخرت به دنبال دارد که در اینجا به چند مورد اشاره می شود:

1- ایجاد دوستی و صمیمیت در بین افراد جامعه

2- تعدیل اقتصادی

بخش قابل توجهی از جرم و جنایت، ناشی از فقر و تنگدستی است؛ چرا که فقر و تنگ دستی، به دین و ایمان انسان ضربه می زند، عقل را از کار می اندازد ، قدرت تشخیص درست را از فرد می گیرد و باعث کدورت و دشمنی می شود. امام علی علیه السلام در این باره خطاب به فرزندش می فرماید: «ای فرزندم! من از تهی دستی بر تو هراسانم. از فقر به خدا پناه ببر؛ چرا که فقر، دین انسان را ناقص و عقل را سرگردان و عامل است برای دشمنی »

احسان و نیکوکاری، اگر به صورت یک فرهنگ، در بین اقشار مختلف جامعه، گسترش پیدا کند، به طور یقین، قسمت عمده ای از مشکلات جامعه را که زایده فقر و محرومیت است، از بین برده و ریشه کن می سازد.

بین احسان و نیکوکاری و نجات جامعه از فقر و بدبختی، رابطه عمیقی وجود دارد؛ لذا در قرآن کریم می خوانیم: « و انفقوا فی سبیل الله و لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه و احسنوا ان الله یحب المحسنین؛ و در راه خدا، انفاق کنید و (با ترک انفاق) خود را به دست خود، به هلاکت نیندازید و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.»

انفاق به طور کلی سبب نجات از مفاسد کشنده اجتماعی می شود. اگر انفاق به فراموشی سپرده شود و ثروت ها در دست گروهی معدود جمع گردد و در برابر آنان، اکثریتی محروم و بینوا وجود داشته باشد، دیری نخواهد گذشت که انفجار عظیمی در جامعه به وجود آمده، اموال و دارایی ثروتمندان نیز در آتش آن خواهد سوخت. بنابراین، انفاق، قبل از آن که به حال محرومان، مفید باشد، به نفع ثروتمندان خواهد بود؛ زیرا تعدیل ثروت حافظ ثروت است.

پیامبر اکرم صلوات الله علیه و آله در جمله کوتاهی به این حقیقت اشاره نموده، می فرماید: اموال خویش را با دادن زکات حفظ کنید.» و به تعبیر بعضی از مفسران، خودداری از انفاق در راه خدا، هم سبب مرگ روح انسانی به خاطر بخل و هم باعث مرگ جامعه به خاطر عجز و ناتوانی، مخصوصا در نظامی همچون نظام اسلام که بر نیکوکاری بنا شده خواهد شد.

3- خیر و سعادت دنیوی

یک از آثار ارزشمند احسان و نیکوکاری، پاداشی است که در دنیا، نصیب انسان های خیر می شود. به قول معروف:

تو نیکی می کن و در دجله انداز که ایزد در بیابانت دهد باز

در کلامی که از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام نقل شده است، می خوانیم:

«در بنی اسرائیل مرد صالحی بود که زن نیکوکاری داشت. آن مرد شبی خواب دید که شخصی به او می گوید: خداوند فلان مقدار عمر برای تو مقدر کرده است که نصف آن در رفاه و آسایش هستی و نصف دیگر در مضیقه و تنگدستی، هر کدام از دو نصف را می خواهی، اول انتخاب کن! مرد جواب داد: من زن خوبی دارم که شریک زندگی ام است، با او مشورت می کنم. بار دیگر نزد من بیا تا به تو خبر دهم کدام نصف را اول اختیار کرده ام. صبح جریان خوابش را با همسرش در میان گذاشت و از او مشورت خواست. همسرش در جواب گفت: اول نصف رفاه و آسایش را برگزین، شاید خداوند بر ما رحم کند و در نصف دیگر نیز نعمتش را از ما قطع نکند.

شب دوم فرا رسید بار دیگر آن شخص به خوابش آمد، آن مرد در جواب گفت: من نصف اول عمر در رفاه و آسایش را انتخاب کردم.بعد از آن رویا، دنیا از هر طرف به او رو آورد. چون نعمت های الهی، نزد او فراوان و آشکار شد، همسرش به او گفت: خویشان و همسایگان خود را و همچنین افراد محتاج را کمک کن! آن مرد به توصیه همسرش عمل نمود. نصف تعیین شده از عمر او در کمال رفاه و آسایش گذشت سپس از نصف هم گذشت و همچنان وضع مالی او خوب بود.

برای سومین بار، همان شخص در عالم رویا نزد او آمده گفت: نیکی و احسان تو باعث شد خداوند به تو پاداش مرحمت فرماید و تا آخر عمر در نعمت و رفاه به سر خواهی برد.»

4- آمرزش گناهان

همه انسان ها به جز انبیا و اولیای الهی در زندگی خود دچار خطا و لغزش شده، گناهان کوچک و بزرگی را مرتکب می شوند. از جمله ابزاری که باعث می شود انسان آثار گناه و خطاهایش از بین برود و حتی آن را تبدیل به حسنات نماید، احسان و نیکوکاری در حق بندگان خدا و خدمت به مخلوقات الهی است

5- آرامش روحی

در یکی از سوره های قرآن آمده «الذین ینفقون امولهم بالیل و النهار سرا و علانیه فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف علیهم ولا هم یحزنون؛ آنها که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می شوند.»

در آیه دیگر می خوانیم: «من جاء بالحسنه فله خیر منها و هم من فزع یومئذ ءامنون؛ کسانی که کار نیکی انجام دهند، پاداشی بهتر از آن خواهند داشت و آنان از وحشت آن روز در امان اند.» از آیات یاد شده به خوبی می توان نتیجه گرفت که احسان و نیکوکاری از جمله اعمالی است که آرامش روحی و روانی در دنیا و امنیت کامل در آخرت را به دنبال دارد. چه سعادتی بالاتر از آن است که انسان در دنیا اضطراب و دلهره را از خود دور سازد و از وحشت جانکاه قیامت نیز در امان باشد.


در احسان و نیکوکاری به چه نکاتی باید توجه کرد

1- رضایت خداوند

اولین اصلی که در باب احسان و نیکوکاری باید رعایت شود، توجه به رضای خداوند است. جلب رضایت خداوند در هر کاری، فرع بر چند مساله از جمله ایمان و اعتقاد به خدا، پیامبر صلوات الله علیه و آله و ائمه علیه السلام و رعایت احکام و قوانین الهی است.

2-  پاکیزگی در احسان

دومین اصلی که در باب احسان و نیکوکاری باید رعایت شود، این است که اشیا و اموال را که پاکیزه و دوست داشتنی است، انسان در راه خدا انفاق کند. این مطلب را خداوند در سوره آل عمران می فرماید:«لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون و ما تنفقوا من شیء فان الله به علیم هرگز به (حقیقت) نیکوکاری نمی رسید مگر اینکه از آنچه دوست می دارید،انفاق کنید و آنچه انفاق می کنید، خداوند از آن باخبر است.»

بعضی از مردم عادت دارند همیشه از اموال بی ارزش و آنچه تقریباً از مصرف افتاده و قابل استفاده خودشان نیست، احسان کنند و این گونه احسان علاوه بر اینکه سود چندانی به حال نیازمندان ندارد، یک نوع اهانت و تحقیر نسبت به آنها است و موجب تربیت معنوی و پرورش روح انسانی نیز نمی باشد،شما خودتان حاضر نیستید اینگونه اموال را بپذیرید، مگر از روی کراهت و ناچاری؛ پس چرا درباره برادران مسلمان و از آن بالاتر خدایی که در راه او انفاق می کنید و همه چیز شما از او است، راضی به این کار می شوید.

3- دوری از منت در احسان

سومین اصلی که در باب احسان و نیکوکاری باید درنظر گرفته شود، دوری از منت گذاری و پرهیز از آزار و اذیت است. احسان و نیکوکاری اگر با آزار و اذیت و منت گذاری همراه باشد، هیچ سودی به حال انسان نخواهد داشت.

خدای سبحان مومنان را مورد خطاب قرار داده، می فرماید:« یا ایها الذین ءامنوا لا تبطلوا صدقتکم بالمن و الاذی کالذی ینفق ماله رئاء الناس و لا یومن بالله و الیوم الاخر فمثله کمثل صفوان علیه تراب فاصابه وابل فترکه صلداً لا یقدرون علی شیء مما کسبوا و الله لایهدی القوم الکفرین؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! بخشش های خود را با منت و آزار، باطل نسازید! همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن به مردم، انفاق می کند و به خدا و روز رستاخیز، ایمان نمی آورد.کار او همچون قطعه سنگی است که بر آن، خاک باشد و بذرهایی در آن افشانده شود و رگبار باران به آن برسد و همه خاک ها و بذرها را بشوید و خالی از خاک و بذر رها کند. آنها از کاری که انجام داده اند، چیزی به دست نمی آورند و خداوند، جمعیت کافران را هدایت نمی کند.»


احادیثی درباره احسان و نیکوکاری

خداوند از زبان حضرت یوسف(ع) می‌گوید: رهایی او از زندان و بازگشت خانواده به سوی او احسان خداوند به آن حضرت است. بنابراین هر نعمتی که خداوند به او می‌بخشد کار نیک و بدون چشم‌داشت و نوعی احسان است.

پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند: بهترین شما کسی است که نسبت به اعضای خانواده‌اش رفتار بهتری داشته باشد و من بهترین شما هستم، چون رفتارم نسبت به خانواده‌ام بهتر است. و در حدیثی دیگر حضرت(ص) فرموده‌اند: احسان و نیکوکاری عمر انسان را طولانی می‌کند.

امام صادق(ع) فرموده‌اند: بالاترین مرتبه و درجه نیکوکاری، شهادت و کشته شدن در راه خداست. حضرت علی(ع) فرموده‌اند: نیکی و نیکوکاری بهترین وسیله برای محبت کردن است. و در حدیثی دیگر حضرت(ع) فرموده‌اند: نیکی و نیکوکاری بهترین وسیله برای جلب محبت دیگران است.

امام صادق(ع) فرموده‌اند: از نشانه‌های ایمان خالص، نیکی کردن به برادران دینی و ایمانی و تأمین نیازهای آنان در سختی و آسانی است.

نتیجه

اهمیت و جایگاه احسان و نیکوکاری و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی و دنیا و آخرت انسان ها روشن می شود؛ چرا که احسان و نیکوکاری باعث تعدیل ثروت در جامعه شده و نظام طبقاتی را از بین می برد، دوستی و صمیمیت را بین افراد جامعه، ایجاد نموده و آمرزش گناهان انسان را سبب شده و در نتیجه سعادت و عاقبت به خیری انسان های نیکوکار در دنیا و آخرت را تضمین می نماید و باعث محبوبیت او در پیشگاه خداوند می شود. آثار یاد شده در صورتی نصیب انسان خواهد شد که رسیدگی و کمک به انسان های نیازمند برای رضای خداوند باشد و از ریا و خودنمایی و آزار و اذیت و منت گذاری جداً پرهیز شود.